reportage JJ van der Wal

15.00 uur, vertrek

Lekker Hard Lachen Met Oliebollen, voorstelling 28. Tiel. Druk bellend stapt Jan Jaap van der Wal -witte gympies, spijkerbroek, grijze trui, zwarte hoornen bril- de auto in. Naast hem zit Bona, zijn enthousiaste chauffeur uit Kameroen die een mengelmoesje van Nederlands, Engels en Frans spreekt. Bona is stiekem óók grappenmaker.

Met die dubbele grapdichtheid aan boord wurmt de auto zich Amsterdam uit. Ondertussen zit Van der Wal in de nasleep van het telefoongesprek van zojuist nog wat te sms-en. Allemaal omroeppolitiek, zal hij even later uitleggen. De TROS stopt binnenkort met Dit Was Het Nieuws, het programma waarvan hij panellid is en dat hem zo populair in het land gemaakt heeft. Achter de schermen wordt onderhandeld over een doorstart van het programma bij een andere omroep.

Televisiepersoonlijkheid, theatermaker, artistiek leider van de Comedy Train. Jan Jaap van der Wal (30) heeft een druk leven. ‘Sommige mensen zeggen: hoe hou je het vol? Maar ik hou daar van, gedij daar juist bij.’ Na zijn oudejaarsconference verdwijnt hij een tijdje uit de theaters. Een mening verandert niet in zes maanden en daarom zou een nieuw theaterprogramma maken al snel op een herhalingsoefening neerkomen. Hij wil zich het komende jaar meer op de televisie gaan richten. Maar eerst wil Van der Wal dus nog een keer knallen met wat hij zijn beste programma tot nu toe noemt: Lekker Hard Lachen Met Oliebollen. Een titel die we overigens met een flinke hap poedersuiker moeten nemen: op de tourposter staan drie boze mensen die zo chagrijnig kijken dat het onlangs in Steenwijk al tot klachten leidde. Jan Jaap houdt eigenlijk helemaal niet van oliebollen, maar een kans om mensen op het verkeerde been te zetten laat hij zelden voorbijgaan: ‘Ik schenk in deze voorstelling champagne dat eigenlijk bocht is, en serveer koude oliebollen - dat is precies waar dit jaar volgens mij ook over gaat. 2009 is een failliet jaar.’

In 2007 vroeg de VARA hem vanuit het niets voor de oudejaarsconference. Van der Wal werd de jongste oudejaarsconferencier ooit. Sindsdien wordt zijn naam in een adem genoemd met die van illustere voorgangers als Freek de Jonge, Youp van ’t Hek en natuurlijk ook Wim Kan, de grondlegger van het genre. Een dag eerder, in Groningen, heeft Van der Wal het zich in een opwelling gepermitteerd om op het podium de eerste zin van het Kan-liedje Waar gaan we in het nieuwe jaar naartoe te zingen. Zegge en schrijve drie mensen herkenden de klassieker. Van der Wal: ‘Bekendheid is voor mij een begrip nul, maar het is raar dat Wim Kan bijna helemaal vergeten is. Dat is toch een grote cabaretier geweest.’

Met Van der Wal keerde de inhoud terug op oudjaar, zo heette het in december 2007. Een compliment en kritiek ineen. Sommige critici hadden het na zijn eerste oudejaarsconference over juist te veel inhoud, en te weinig grappen. Kritiek die Van der Wal zich heeft aangetrokken. Het was ook een moeilijk jaar voor een oudejaarsconference, legt hij uit. Buiten de ontsnapping van de aap Bokito gebeurde er weinig. Van der Wal: ‘Daarbij wilde ik buiten dat het een moeilijk jaar was ook echt iets zeggen die avond. Dat hokje “inhoud” heb ik niet verzonnen, maar inhoud is voor mij een innerlijke noodzaak. Daar voel ik me ook heel erg in thuis. Grappen waar ik zelf niet zoveel mee heb, maak ik ook niet. Ik ben nog steeds heel trots op wat ik toen gemaakt heb, maar als je het heel cru zegt: de oudejaars toen was een heel goed theaterprogramma, maar geen goed televisieprogramma. Het blijft altijd een registratie van een theaterprogramma, maar je kunt het zodanig maken dat het op televisie helderder is.’

Het Nederland van nu zit in een beeld- en internetcultuur. ‘Als je Suzuki Swift zegt, dan weten ze al helemaal waar het over gaat. Er is meer informatie dan ooit. In die zin is het ook wel moeilijker geworden, denk ik, om er nog iets aan toe te voegen. Om het maar heel oneerbiedig te zeggen: ik moet grappen over het onderwerp hebben die Edwin Evers nog niet gemaakt heeft.’

Met zijn regisseur Ruut Weissman heeft Van der Wal de afgelopen tijd avonden zitten sleutelen aan de juiste volgorde van de te behandelen onderwerpen. ‘Ik weet dat het verhaal dat ik nu heb, goed is, en dat ik daar helemaal achter sta. Dus kan ik dat ook in alle ontspannenheid en rust vertellen. De grappen heb je meestal wel op orde, die vertel je niet zo snel fout - dat doe je allemaal op intuïtie. En emoties spelen is ook niet moeilijk, het enige wat ik hoef te doen is mijn woede over iets of iemand weer toe te laten.’ Zijn show bestaat dit jaar niet meer uit een lang verhaal, maar uit een aantal losse, meer afgeronde blokken.

16.05 uur, filepraat

De Tom Tom had het al aangekondigd: de A2 staat vol. Langzaam glijdt de auto de file in. Van der Wal accepteert het gelaten. Meestal kakt hij helemaal in rond dit tijdstip, vertelt hij. Energie die pas na het eten terugkomt, in de opbouw naar de voorstelling toe. Krokodillenenergie, noemt hij dat zelf.

Files zijn vaste routine op de dagen dat hij moet optreden. Van der Wal grijpt het oponthoud aan om een volgend sms-je te versturen. Aan twitteren doet hij niet. Dat vindt hij een vorm van persoonsverheerlijking. Hij heeft zelfs niet eens een website. Na deze laatste mededeling valt er een lange stilte, waarna het gesprek een beetje kabbelend weer op gang komt. Filepraat. Tot Onderbewust opnieuw ter sprake komt. Van der Wal vertelt dat hij in 2007 enorm veel boeken gelezen heeft over Amitai Etzioni, het grote voorbeeld van Balkenende. ‘Dat was mijn studie toen, om Balkenende te doorgronden en te kijken of ik daar weeffouten in kon brengen. Ik heb mijn taak twee jaar geleden heel serieus opgevat. In die oudejaarsconference heb ik ook dingen gezegd, die later zijn uitgekomen. Mijn hele verhaal over Afghanistan bijvoorbeeld. Nuance is in principe dodelijk voor een cabaretier, maar ik hou er wel van.’

Volgens Freek de Jonge -een van de grote voorbeelden van Van der Wal- is het de kunst om alles zo te acteren dat het er honderd procent geïmproviseerd uitziet. Van der Wal daarover: ‘Als je een half jaar niet hebt opgetreden en je staat op het podium en denkt: laat ik die oude grap weer ’s doen, dan doe je hem automatisch anders en vaak nog beter ook. Maar dat gaat niet als je avond aan avond speelt, dan moet je die losheid acteren. Dat losse dat ik al een tijdje in Toomler (het comedy-café dat zijn thuishaven is en waar hij vaak optreedt, red.) had, heb ik nu ook in het theater gevonden. Vroeger vertelde ik een verhaal, en daar zat dan al mijn concentratie in. Maar in de wil om het allemaal goed te willen vertellen, kun je jezelf gaan herhalen of dingen te duidelijk doen. Op dat vlak ben ik de afgelopen twee jaar enorm gegroeid. Ik ben nu qua programma ook al stukken verder dan ik de vorige keer op dit tijdstip was. En dat komt vreemd genoeg omdat ik het nu veel minder serieus neem, allemaal.’

16.55 uur, aankomst theater

Chauffeur Bona stuurt de auto het parkeerterrein naast het theater op. Bij het uitstappen vertelt Van der Wal over de invloed die zijn bemoeienis met de Comedytrain op hem heeft. ‘Het gevaar is natuurlijk altijd dat je in je eigen succes gaat geloven. De Comedytrain zorgt ervoor dat ik met beide voeten op de grond blijf staan. Mannen als Freek en Youp hebben dat bijvoorbeeld in het verleden nooit gehad, die hebben in het verleden te misschien wel te veel ja-knikkers om zich heen gehad. Daarom zijn die ook zo geworden als ze zijn. Bij de Comedytrain maakt het niet uit of je pas drie maanden optreedt of Theo Maassen heet, iedereen is daar gelijk en vertelt elkaar zonder aanzien des persoons de waarheid. Dat zorgt ervoor dat je de dingen meer gaat relativeren, dat je de boel niet te serieus gaat nemen. Als je bijvoorbeeld kijkt naar wat Herman van Veen laatst overkomen met zijn opmerkingen over de PVV op tv - dat vind ik echt erg. Bij Comedytrain waarschuwen wij elkaar daar voor of we kunnen het relativeren met elkaar, terwijl Herman van Veen daar voor mijn gevoel helemaal alleen stond.’

Helemaal goed zul je het voor de buitenwacht toch nooit doen, beseft Van der Wal: ‘Ik heb mijn randjes, en dat maakt dat ik nooit helemaal omarmd zal worden door jong en oud. Daarvoor ben ik niet aaibaar genoeg, trek ik te veel mijn eigen plan, ben ik ook niet commercieel genoeg.’

De artiesteningang zwaait open. Van der Wal kiest de kleinste kleedkamer, naast het podium, zonder douche. Hij zet zijn tas neer, hangt zijn jas op en is geïnstalleerd. Veel meer dan een spiekbrief met wat steekwoorden, de kranten waaruit hij in de voorstelling passages citeert en vier smokings in verschillende kleuren, omvat zijn bagage niet. Van der Wal is sowieso niet de man van de rituelen vooraf. Zoals de nuchterheid bij alles wat hij doet regeert. Zijn noordelijke accent mag hij dan zijn kwijtgeraakt in de 13 jaar dat hij inmiddels in Amsterdam woont, het Leeuwarden van zijn eerste zeventien levensjaren zit nog altijd diep in hem verankerd.

Buiten het podium is Van der Wal over het algemeen stil en introvert. Er zijn avonden dat er nauwelijks iets gezegd wordt tijdens de gezamenlijke maaltijd, vertelt technicus Jochum. Buitenstaanders denken soms dat ze dan ruzie hebben, of dat er iets anders aan de hand is. De waarheid is echter dat iedereen zich op die momenten gewoon het lekkerst bij stilte voelt.

Vanavond is daar in het plaatselijke restaurant echter geen sprake van. Chauffeur Bona is er namelijk ook nog. Hij praat honderduit - voor, tijdens en na de maaltijd. In zijn gebroken Nederlands vertelt hij dat hij gevraagd is om Sinterklaas te spelen op de school van zijn zoontje. Het is nog onduidelijk of ze hem wit gaan schminken of dat Sinterklaas dit jaar in Amsterdam-West een neger zal zijn. ‘Je moet niet op een wit paard, maar op een zebra,’ raadt Jan Jaap hem aan.

18.55 uur, terug in het theater

Er wordt wat gevoetbald op het podium. Na een tijdje verdwijnt Jan Jaap geruisloos naar de kleedkamer om zich om te kleden. Even later gaat de zaal open. Tieners, overduidelijke abonnementenhouders, vaders met zoon en/of dochter, echtparen, stelletjes: het volk van Tiel zoekt deze doordeweekse avond zijn plek in de zaal of op het balkon. 511 betalende toeschouwers in totaal. Op exact het afgesproken tijdstip neemt Van der Wal zijn plek op het podium in. Zenuwen zijn hem niet aan te zien. Hij gaat meteen het gesprek met de eerste rij aan, deelt daar champagne uit.

‘Hoe heet je?’ vraagt hij aan een man. ‘Freek,’ zegt die.

‘Ik ben Youp,’ countert Van der Wal razendsnel.

Het publiek lacht. Dan begint het ‘lichtend baken in uwer duisternis’ -zoals Van der Wal zichzelf in de voorstelling noemt- aan zijn verhaal. Geert, Gordon, Van Gaal en Scheringa passeren de revue. Marijnissen. De Oranjegekte. En het kabinet, dat op het lumineuze idee gekomen is om alle belangrijke beslissingen tot juni 2010 uit te stellen. ‘Het gaat bij mij altijd over beschaving, in de ruime zin des woords,’ heeft Van der Wal op de heenweg in de auto over de kernboodschap van zijn show gezegd. ‘Dat is ook wel het gevoel in mijn oudejaarsconference dit jaar: dat de beschaving aan het wegvloeien is. Als je de politiek bekijkt, dan zie je daar dus een enorme schofterigheid. Het bewust ophitsen en inspelen op gevoelens, het lekken naar de pers toe. Niet in debat willen, en dan achteraf wel zeggen dat je buitengesloten wordt - dat soort dingen. Los van wat je politieke overtuiging is, moet je constateren dat het taalgebruik hufterig is, en de spelletjes die gespeeld worden schofterig. Ik ben niet naïef, weet dat het jarenlang zo al is, alleen zie je dat het nu nog loont óók. Als afspraken zo massaal geschonden worden, heeft dat ook iets van desinteresse in zich. Dat het je eigenlijk niets kan schelen.’ Het is een lijn die je in de hele samenleving door kunt trekken, constateert Van der Wal. ‘Televisietalkshows als De Wereld Draait Door hebben meer met bekendheid van de gasten dan met inhoud te maken. Dat heeft ook met beschaving te maken, vind ik. Het is als cabaretier te makkelijk om te wijzen naar een programma als Hole In The Wall, en dat doe ik dan ook niet, maar dat is natuurlijk wél precies wat er mis is met dit land.’

De kleedkamer, 21.45 uur

Stilte. De kleedkamer voelt na de voorstelling nog kaler en leger aan dan eerst. Jan Jaap zit op een stoeltje bij te komen van alles. In zijn hoofd dendert de staande ovatie van daarnet nog na. De stilte wordt slechts verstoord door het geroezemoes van het publiek dat even verderop de zaal verlaat. Het ging lekker, is het eerste wat hij zegt. Geen fouten. Die nieuwe grap die hij gisteren in Groningen nog vergat, viel vandaag goed. Leuk publiek ook. Wel langzamer dan in Den Haag, waar ze alles direct begrepen en de voorstelling dus ook meteen acht minuten korter dan gepland duurde. Maar beter dan in Spijkenisse, waar de eerste de beste toeschouwer die hij een glaasje champagne aanbood, antwoordde: doe mij maar een biertje. En waar tijdens de Geert Wilders-passage een deel van de zaal het dermate oneens met hem zat te zijn dat de spanning in de zaal bijna tastbaar was.

In de foyer na afloop geen gillende fans, handtekeningenvragers of zelfs maar bewonderende blikken. ‘Daar heb ik het publiek niet voor,’ aldus Van der Wal. Opnieuw nuchterheid troef, dus. Nuchterheid met een randje, overigens, want Van der Wal bestelt van de weeromstuit een dubbele whisky. Het is (ogenschijnlijk) de enige uitspatting van de dag. Meestal gaat Van der Wal na afloop snel op huis aan, maar vanavond niet, omdat hij de programmeur van het theater en haar man goed kent. Een geanimeerd gesprek over de stand van zaken bij Dit Was Het Nieuws en de televisiewereld in het algemeen volgt. Na een kwartier is de whisky op en neemt Van der Wal afscheid.

Buiten staat Bona met een theaterbezoeker een sigaret te roken. Terwijl Bona naar de auto loopt, zegt de jongen dat hij het programma erg kort vond. ‘Da’s tv, hè,’ antwoordt Jan Jaap. ‘Dat mag nooit lang.’

Even later draaien twee rode achterlichten een rotonde op, en zoeft het lichtend baken der duisternis de snelweg op. Op weg naar Leeuwarden, waar eind december in de Stadsschouwburg ten overstaan van 200 toeschouwers de opnamen voor de officiële oudejaarsconference van dit jaar gemaakt zullen worden.

Tiel blijft moederziel alleen achter; schuchter, schemerig, stil.

‘2009 is een failliet jaar’